नेपालको संविधान : परिचय, विशेषता र संरचना
१. परिचय
नेपालको संविधान नेपालको मूल कानून हो। संविधानसँग बाझिने कानून बाझिएको हदसम्म अमान्य हुन्छ। नेपालको वर्तमान संविधान २०७२ साल असोज ३ गते जारी भएको हो।
यो संविधानले नेपाललाई संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रात्मक शासन व्यवस्था भएको राज्यका रूपमा परिभाषित गरेको छ।
नेपालको संविधानले नागरिकका मौलिक हक, राज्यका निर्देशक सिद्धान्त, नीति तथा दायित्व, संघीय शासन प्रणाली, संवैधानिक निकाय, निर्वाचन व्यवस्था, न्यायपालिका तथा राज्यका विभिन्न अंगहरूको संरचना र अधिकारलाई व्यवस्थित गरेको छ।
२. नेपालको संविधानका प्रमुख विशेषताहरू
नेपालको संविधानका प्रमुख विशेषताहरू यसप्रकार छन्:
- लिखित संविधान
- संविधानको सर्वोच्चता
- संघीय शासन व्यवस्था
- लोकतान्त्रिक शासन प्रणाली
- गणतन्त्रात्मक व्यवस्था
- धर्मनिरपेक्ष राज्य
- समावेशी तथा समानुपातिक प्रतिनिधित्व
- बहुदलीय प्रतिस्पर्धात्मक राजनीतिक व्यवस्था
- स्वतन्त्र न्यायपालिका
- मौलिक हकको व्यवस्था
- सामाजिक न्याय र सामाजिक सुरक्षाको व्यवस्था
- मानव अधिकारको संरक्षण
- स्थानीय स्वायत्तता र विकेन्द्रीकरण
- संवैधानिक निकायहरूको व्यवस्था
३. संविधानको संरचना
नेपालको संविधानमा:
३५ भाग, ३०८ धारा र ९ अनुसूची रहेका छन्।
संविधानका विभिन्न भागमा राज्यको स्वरूप, नागरिकता, मौलिक हक तथा कर्तव्य, राज्यका निर्देशक सिद्धान्त तथा नीति, संघीय कार्यपालिका, संघीय व्यवस्थापिका, न्यायपालिका, प्रदेश तथा स्थानीय तह, संवैधानिक निकाय लगायतका विषयहरू समेटिएका छन्।
४. संविधानका प्रमुख भागहरू
भाग–१ : प्रारम्भिक
यस भागमा नेपालको राज्यको स्वरूप, सार्वभौमसत्ता, राष्ट्रिय हित, राष्ट्रभाषा, राष्ट्रिय झण्डा, राष्ट्रिय गान तथा संविधानको सर्वोच्चतासम्बन्धी व्यवस्था गरिएको छ।
भाग–२ : नागरिकता
यस भागमा नेपाली नागरिकताको व्यवस्था, नागरिकताको प्राप्ति तथा नागरिकतासम्बन्धी अन्य प्रावधानहरू उल्लेख गरिएको छ।
भाग–३ : मौलिक हक र कर्तव्य
यस भागमा नागरिकका विभिन्न मौलिक हक तथा नागरिकका कर्तव्यसम्बन्धी व्यवस्था गरिएको छ।
धारा १६ देखि ४८ सम्म मौलिक हक, त्यसको कार्यान्वयन, संवैधानिक उपचार तथा नागरिकका कर्तव्यसम्बन्धी व्यवस्था छ।
भाग–४ : राज्यका निर्देशक सिद्धान्त, नीति तथा दायित्व
यस भागमा राज्य सञ्चालनका निर्देशक सिद्धान्त, नीति तथा राज्यका दायित्वसम्बन्धी व्यवस्था गरिएको छ।
भाग–५ : राज्यको संरचना र राज्यशक्तिको बाँडफाँड
यस भागमा संघ, प्रदेश र स्थानीय तह गरी राज्यको संरचना तथा राज्यशक्तिको बाँडफाँडसम्बन्धी व्यवस्था गरिएको छ।
भाग–६ : राष्ट्रपति र उपराष्ट्रपति
यस भागमा राष्ट्रपति तथा उपराष्ट्रपतिको निर्वाचन, पदावधि, योग्यता, काम, कर्तव्य र अधिकारसम्बन्धी व्यवस्था गरिएको छ।
भाग–७ : संघीय कार्यपालिका
यस भागमा नेपाल सरकार, प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद्सम्बन्धी व्यवस्था गरिएको छ।
भाग–८ : संघीय व्यवस्थापिका
यस भागमा संघीय संसद्, प्रतिनिधि सभा र राष्ट्रिय सभासम्बन्धी व्यवस्था गरिएको छ।
भाग–९ : संघीय व्यवस्थापकीय कार्यविधि
यस भागमा संघीय संसद्को कार्य सञ्चालन तथा विधेयकसम्बन्धी प्रक्रिया उल्लेख गरिएको छ।
भाग–१० : संघीय आर्थिक कार्यप्रणाली
यस भागमा संघीय आर्थिक कार्यप्रणाली, राजस्व, विनियोजन तथा आर्थिक व्यवस्थासम्बन्धी प्रावधानहरू छन्।
भाग–११ : न्यायपालिका
यस भागमा सर्वोच्च अदालत, उच्च अदालत तथा जिल्ला अदालतसम्बन्धी व्यवस्था गरिएको छ।
भाग–१२ : महान्यायाधिवक्ता
यस भागमा महान्यायाधिवक्ताको नियुक्ति, काम, कर्तव्य तथा अधिकारसम्बन्धी व्यवस्था गरिएको छ।
भाग–१३ : प्रदेश कार्यपालिका
यस भागमा प्रदेश सरकार, मुख्यमन्त्री तथा प्रदेश मन्त्रिपरिषद्सम्बन्धी व्यवस्था गरिएको छ।
भाग–१४ : प्रदेश व्यवस्थापिका
यस भागमा प्रदेश सभाको गठन, सदस्य तथा प्रदेश व्यवस्थापिकासम्बन्धी व्यवस्था गरिएको छ।
भाग–१५ : प्रदेश व्यवस्थापकीय कार्यविधि
यस भागमा प्रदेश सभाको कार्य सञ्चालन तथा विधेयकसम्बन्धी व्यवस्था गरिएको छ।
भाग–१६ : प्रदेश आर्थिक कार्यप्रणाली
यस भागमा प्रदेशको आर्थिक कार्यप्रणालीसम्बन्धी व्यवस्था गरिएको छ।
भाग–१७ : स्थानीय कार्यपालिका
यस भागमा गाउँ कार्यपालिका र नगर कार्यपालिकासम्बन्धी व्यवस्था गरिएको छ।
भाग–१८ : स्थानीय व्यवस्थापिका
यस भागमा गाउँ सभा तथा नगर सभासम्बन्धी व्यवस्था गरिएको छ।
भाग–१९ : स्थानीय आर्थिक कार्यप्रणाली
यस भागमा स्थानीय तहको आर्थिक कार्यप्रणालीसम्बन्धी व्यवस्था गरिएको छ।
भाग–२० : संघ, प्रदेश र स्थानीय तहबीच अन्तरसम्बन्ध
यस भागमा संघ, प्रदेश तथा स्थानीय तहबीचको सम्बन्ध र समन्वयसम्बन्धी व्यवस्था गरिएको छ।
भाग–२१ : अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोग
यस भागमा अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोगको गठन, काम, कर्तव्य तथा अधिकारसम्बन्धी व्यवस्था गरिएको छ।
भाग–२२ : महालेखा परीक्षक
यस भागमा महालेखा परीक्षकको नियुक्ति, काम तथा अधिकारसम्बन्धी व्यवस्था गरिएको छ।
भाग–२३ : लोक सेवा आयोग
यस भागमा लोक सेवा आयोगको गठन, काम, कर्तव्य तथा अधिकारसम्बन्धी व्यवस्था गरिएको छ।
भाग–२४ : निर्वाचन आयोग
यस भागमा निर्वाचन आयोग तथा निर्वाचनसम्बन्धी व्यवस्था गरिएको छ।
भाग–२५ : राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोग
यस भागमा राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोगको गठन, काम, कर्तव्य तथा अधिकारसम्बन्धी व्यवस्था गरिएको छ।
भाग–२६ : राष्ट्रिय प्राकृतिक स्रोत तथा वित्त आयोग
यस भागमा राष्ट्रिय प्राकृतिक स्रोत तथा वित्त आयोगसम्बन्धी व्यवस्था गरिएको छ।
भाग–२७ : अन्य आयोगहरू
यस भागमा विभिन्न संवैधानिक आयोगहरूको व्यवस्था गरिएको छ।
भाग–२८ : राष्ट्रिय सुरक्षा सम्बन्धी व्यवस्था
यस भागमा राष्ट्रिय सुरक्षा तथा राष्ट्रिय सुरक्षा परिषद्सम्बन्धी व्यवस्था गरिएको छ।
भाग–२९ : राजनीतिक दलसम्बन्धी व्यवस्था
यस भागमा राजनीतिक दलको गठन, सञ्चालन तथा राजनीतिक दलसम्बन्धी संवैधानिक व्यवस्था गरिएको छ।
भाग–३० : संकटकालीन अधिकार
यस भागमा संकटकाल घोषणा तथा संकटकालीन अवस्थामा राज्यले प्रयोग गर्न सक्ने अधिकारसम्बन्धी व्यवस्था गरिएको छ।
भाग–३१ : संविधान संशोधन
यस भागमा संविधान संशोधन गर्ने प्रक्रियासम्बन्धी व्यवस्था गरिएको छ।
भाग–३२ : विविध
यस भागमा विभिन्न विविध संवैधानिक व्यवस्थाहरू समेटिएका छन्।
भाग–३३ : संक्रमणकालीन व्यवस्था
यस भागमा संविधान कार्यान्वयनका क्रममा आवश्यक संक्रमणकालीन व्यवस्थाहरू उल्लेख गरिएको छ।
भाग–३४ : परिभाषा र व्याख्या
यस भागमा संविधानमा प्रयोग भएका महत्वपूर्ण शब्द तथा व्यवस्थाको परिभाषा र व्याख्यासम्बन्धी प्रावधानहरू छन्।
भाग–३५ : संक्षिप्त नाम, प्रारम्भ र खारेजी
यस भागमा संविधानको संक्षिप्त नाम, प्रारम्भ तथा खारेजीसम्बन्धी व्यवस्था गरिएको छ।
५. परीक्षाका लागि महत्वपूर्ण तथ्य
संविधान जारी भएको मिति: २०७२ असोज ३
संविधानको प्रकृति: लिखित तथा सर्वोच्च कानून
शासन व्यवस्था: संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रात्मक
राज्यको स्वरूप: संघ, प्रदेश र स्थानीय तह गरी तीन तह
कुल भाग: ३५
कुल धारा: ३०८
कुल अनुसूची: ९
मौलिक हक तथा कर्तव्य: भाग–३
मौलिक हकसम्बन्धी मुख्य धारा: १६–४६
मौलिक हकको कार्यान्वयन: धारा ४७
नागरिकका कर्तव्य: धारा ४८
६. अध्ययन गर्ने सजिलो तरिका
लोकसेवा तथा अन्य प्रतियोगितात्मक परीक्षाका लागि संविधान पढ्दा भाग → धारा → विषय को क्रममा अध्ययन गर्नु प्रभावकारी हुन्छ।
उदाहरण:
भाग–३ → मौलिक हक तथा कर्तव्य → धारा १६–४८
यसरी प्रत्येक भागका महत्वपूर्ण धारा र विषयलाई क्रमशः अध्ययन गर्दा संविधानसम्बन्धी तथ्यहरू सम्झन सजिलो हुन्छ।
नोट: यो resource अध्ययन तथा परीक्षाको तयारीका लागि तयार गरिएको हो। संवैधानिक व्यवस्था उद्धृत गर्दा नेपालको संविधानको आधिकारिक पाठलाई प्राथमिक स्रोतका रूपमा लिनुहोस्।
