भाग–३ : मौलिक हक र कर्तव्य
नेपालको संविधानको भाग–३ मा मौलिक हक र कर्तव्यसम्बन्धी व्यवस्था गरिएको छ।
धारा १६ — सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउने हक
प्रत्येक व्यक्तिलाई सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउने हक हुनेछ। कसैलाई पनि मृत्युदण्डको सजाय दिने गरी कानून बनाइने छैन।
धारा १७ — स्वतन्त्रताको हक
प्रत्येक नागरिकलाई विचार तथा अभिव्यक्तिको स्वतन्त्रता, शान्तिपूर्वक भेला हुने, राजनीतिक दल खोल्ने, संघ–संस्था खोल्ने, आवतजावत तथा बसोबास गर्ने र पेशा, रोजगार, उद्योग, व्यापार तथा व्यवसाय गर्ने स्वतन्त्रता हुनेछ।
धारा १८ — समानताको हक
सबै नागरिक कानूनको दृष्टिमा समान हुनेछन्। कसैलाई पनि कानूनको समान संरक्षणबाट वञ्चित गरिने छैन।
धारा १९ — सञ्चारको हक
विद्युतीय तथा छापा लगायतका माध्यमबाट समाचार, सम्पादकीय, लेख, रचना वा अन्य सामग्री प्रकाशन तथा प्रसारण गर्न वा सूचना प्रवाह गर्न रोक लगाइने छैन।
धारा २० — न्यायसम्बन्धी हक
पक्राउ परेको व्यक्तिले पक्राउ परेको कारणको सूचना पाउने, आफूले रोजेको कानून व्यवसायीसँग सल्लाह लिन पाउने तथा कानून व्यवसायीद्वारा पुर्पक्ष गर्न पाउने हक हुनेछ।
धारा २१ — अपराध पीडितको हक
अपराध पीडितलाई आफूले गरेको अपराधको अनुसन्धान तथा कारबाहीसम्बन्धी जानकारी पाउने र कानूनबमोजिम सामाजिक पुनःस्थापना तथा क्षतिपूर्तिसहित न्याय पाउने हक हुनेछ।
धारा २२ — यातनाविरुद्धको हक
पक्राउ परेको वा थुनामा रहेको व्यक्तिलाई शारीरिक वा मानसिक यातना दिन तथा अमानवीय, निर्मम वा अपमानजनक व्यवहार गर्न पाइने छैन।
धारा २३ — निवारक नजरबन्दविरुद्धको हक
कानूनमा उल्लेखित अवस्थाबाहेक कुनै पनि व्यक्तिलाई निवारक नजरबन्दमा राखिने छैन।
धारा २४ — छुवाछूत तथा भेदभावविरुद्धको हक
कुनै पनि व्यक्तिलाई जात, जाति, समुदाय, पेशा, व्यवसाय वा शारीरिक अवस्थाका आधारमा छुवाछूत तथा भेदभाव गर्न पाइने छैन।
धारा २५ — सम्पत्तिको हक
प्रत्येक नागरिकलाई कानूनको अधीनमा रही सम्पत्ति आर्जन गर्ने, भोग गर्ने, बेचबिखन गर्ने र अन्य कारोबार गर्ने हक हुनेछ।
धारा २६ — धार्मिक स्वतन्त्रताको हक
प्रत्येक व्यक्तिलाई आफ्नो धर्ममा आस्था राख्ने, त्यसको अवलम्बन, अभ्यास तथा संरक्षण गर्ने स्वतन्त्रता हुनेछ।
धारा २७ — सूचनाको हक
प्रत्येक नागरिकलाई आफ्नो वा सार्वजनिक सरोकारको कुनै पनि विषयमा सूचना माग्ने र पाउने हक हुनेछ।
धारा २८ — गोपनीयताको हक
कुनै पनि व्यक्तिको जीउ, आवास, सम्पत्ति, लिखत, तथ्याङ्क, पत्राचार तथा चरित्रसम्बन्धी विषयको गोपनीयता कानूनबमोजिम बाहेक अनतिक्रम्य हुनेछ।
धारा २९ — शोषणविरुद्धको हक
प्रत्येक व्यक्तिलाई शोषणविरुद्धको हक हुनेछ। धर्म, प्रथा, परम्परा वा अन्य कुनै आधारमा कसैलाई शोषण गर्न पाइने छैन।
धारा ३० — स्वच्छ वातावरणको हक
प्रत्येक नागरिकलाई स्वच्छ र स्वस्थ वातावरणमा बाँच्न पाउने हक हुनेछ।
धारा ३१ — शिक्षासम्बन्धी हक
प्रत्येक नागरिकलाई आधारभूत शिक्षामा पहुँचको हक हुनेछ। आधारभूत तहसम्मको शिक्षा अनिवार्य र निःशुल्क तथा माध्यमिक तहसम्मको शिक्षा निःशुल्क पाउने हक हुनेछ।
धारा ३२ — भाषा तथा संस्कृतिको हक
प्रत्येक व्यक्ति र समुदायलाई आफ्नो भाषा प्रयोग गर्न तथा आफ्नो संस्कृति, सांस्कृतिक सभ्यता र सम्पदाको संरक्षण तथा संवर्द्धन गर्ने हक हुनेछ।
धारा ३३ — रोजगारीको हक
प्रत्येक नागरिकलाई रोजगारीको हक हुनेछ। रोजगारीको शर्त र अवस्था कानूनबमोजिम हुनेछ।
धारा ३४ — श्रमको हक
प्रत्येक श्रमिकलाई उचित श्रम अभ्यास, उचित पारिश्रमिक, सुविधा तथा योगदानमा आधारित सामाजिक सुरक्षाको हक हुनेछ।
धारा ३५ — स्वास्थ्यसम्बन्धी हक
प्रत्येक नागरिकलाई आधारभूत स्वास्थ्य सेवा निःशुल्क पाउने तथा आकस्मिक स्वास्थ्य सेवाबाट वञ्चित नगरिने हक हुनेछ।
धारा ३६ — खाद्यसम्बन्धी हक
प्रत्येक नागरिकलाई खाद्यसम्बन्धी हक हुनेछ। प्रत्येक नागरिकलाई खाद्यवस्तुको अभावमा जीवन जोखिममा पर्ने अवस्थाबाट सुरक्षित हुने तथा कानूनबमोजिम खाद्य सम्प्रभुताको हक हुनेछ।
धारा ३७ — आवासको हक
प्रत्येक नागरिकलाई उपयुक्त आवासको हक हुनेछ। कानूनबमोजिम बाहेक कुनै पनि नागरिकलाई निजको स्वामित्वमा रहेको आवासबाट हटाइने वा अतिक्रमण गरिने छैन।
धारा ३८ — महिलाको हक
महिलालाई लैङ्गिक भेदभावबिना समान वंशीय हक, सुरक्षित मातृत्व तथा प्रजनन स्वास्थ्यसम्बन्धी हक र राज्यका सबै निकायमा समानुपातिक समावेशी सिद्धान्तका आधारमा सहभागी हुने हक हुनेछ।
धारा ३९ — बालबालिकाको हक
प्रत्येक बालबालिकालाई नाम र जन्मदर्ताको हक, शिक्षा, स्वास्थ्य, पालनपोषण, उचित स्याहार तथा सर्वाङ्गीण व्यक्तित्व विकासको हक हुनेछ। बालबालिकालाई शोषण, हिंसा तथा जोखिमपूर्ण कामबाट संरक्षण गरिनेछ।
धारा ४० — दलितको हक
दलितलाई राज्यका सबै निकायमा समानुपातिक समावेशी सिद्धान्तका आधारमा सहभागी हुने हक हुनेछ। दलित विद्यार्थीलाई कानूनबमोजिम छात्रवृत्तिसहित निःशुल्क शिक्षाको व्यवस्था गरिनेछ।
धारा ४१ — ज्येष्ठ नागरिकको हक
ज्येष्ठ नागरिकलाई राज्यबाट विशेष संरक्षण तथा सामाजिक सुरक्षाको हक हुनेछ।
धारा ४२ — सामाजिक न्यायको हक
सामाजिक रूपमा पछाडि परेका विभिन्न वर्ग, समुदाय तथा समूहलाई समावेशी सिद्धान्तका आधारमा राज्यका निकायमा सहभागिताको हक हुनेछ।
धारा ४३ — सामाजिक सुरक्षाको हक
असहाय, अशक्त, एकल महिला, अपाङ्गता भएका व्यक्ति, बालबालिका, आफ्नो हेरचाह आफैं गर्न नसक्ने तथा लोपोन्मुख जातिका नागरिकलाई कानूनबमोजिम सामाजिक सुरक्षाको हक हुनेछ।
धारा ४४ — उपभोक्ताको हक
प्रत्येक उपभोक्तालाई गुणस्तरीय वस्तु तथा सेवा प्राप्त गर्ने हक हुनेछ। गुणस्तरहीन वस्तु वा सेवाबाट क्षति पुगेमा कानूनबमोजिम क्षतिपूर्ति पाउने हक हुनेछ।
धारा ४५ — देश निकाला विरुद्धको हक
कुनै पनि नागरिकलाई देश निकाला गरिने छैन।
धारा ४६ — संवैधानिक उपचारको हक
यस भागद्वारा प्रदत्त हकको प्रचलनका लागि संवैधानिक उपचार पाउने हक हुनेछ।
धारा ४७ — मौलिक हकको कार्यान्वयन
यस भागद्वारा प्रदत्त हकहरूको कार्यान्वयनका लागि आवश्यकतानुसार राज्यले संविधान प्रारम्भ भएको तीन वर्षभित्र कानूनी व्यवस्था गर्नेछ।
धारा ४८ — नागरिकका कर्तव्य
नागरिकका ४ वटा कर्तव्य छन्:
१. राष्ट्रप्रति निष्ठावान हुँदै नेपालको राष्ट्रियता, सार्वभौमसत्ता र अखण्डताको रक्षा गर्नु।
२. संविधान र कानूनको पालना गर्नु।
३. राज्यले चाहेमा अनिवार्य सेवा गर्नु।
४. सार्वजनिक सम्पत्तिको सुरक्षा र संरक्षण गर्नु।
नोट: मौलिक हक — सम्झने छोटो नोट
